HỒ CHÍ MINH – NHŔ GIÁO DỤC VĨ ĐẠI
TS. Hoàng Trang Phó viện trưởng Viện Hồ Chí Minh, thuộc Học viện Chính trị Quốc gia Hà Nội.
Với cách mạng Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh là người tìm đường, mở đường và dẫn đường cho nhân dân ta đi đến độc lập tự do, nước mạnh dân giàu. Gắn liền với sự nghiệp cách mạng vĩ đại đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn là người sáng lập ra nền giáo dục khoa học và cách mạng của dân tộc, tạo ra được nguồn động lực to lớn đưa Việt Nam sánh vai cùng các nước trên thế giới.
l. Sự nghiệp giáo dục của Hồ Chí Minh xuất phát từ con đường cách mạng mà Người tìm ra cho dân tộc ta. Nó là một bộ phận hữu cơ của con đường cách mạng đó. Ai cũng biết vào cuối thập niên đầu tiên của thế kỷ XX, con đường đấu tranh giành độc lập tự do của dân tộc ta lâm vào khủng hoảng. Trước tình hình đó, vào giữa năm 1911 , với tư duy độc lập tự chủ của mình, Hồ Chí Minh quyết định đi sang phương Tây để xem các nước làm như thế nào rồi sẽ trở về giúp đồng bào. Trên con đường muôn trùng gian lao thử thách đó, đến năm l 920, Hồ Chí Minh đã đến được với chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tìm con đường cách mạng để giải phóng dân tộc và tự do hạnh phúc cho mọi người. Hồ Chí Minh khẳng định đó là sự nghiệp của toàn dân, để đưa cách mạng đến thành công phải thực hành giáo dục các thế hệ người Việt Nam.
Ngay năm 1919, Hồ Chí Minh đã đòi Chính phủ Pháp phải để cho nhân dân ta "tự do học tập, thành lập các trường kỹ thuật và chuyên nghiệp ở tất cả các tỉnh cho người bản xứ,(l) Nhân dân ta muốn được "tự do học tập" theo Hồ Chí Minh chỉ có một con đường là giành độc lập cho dân tộc. Người lên án chính sách cai trị hà khắc của thực dân Pháp làm cho dân ta ngu để dễ trị và thực hành gieo rắc một nền giáo dục đồi bại, xảo trá và nguy hiểm hơn cả sự dốt nát.
Hồ Chí Minh đã thực hiện một chương trình tuyên truyền giáo dục đào tạo một lớp người mới. Qua những lớp do Người trực tiếp tổ chức, giáo dục thanh niên yêu nước Việt Nam những năm 1925- 1927 ở Quảng Châu và năm 1940 ở Quảng Tây (Trung Quốc), một thế hệ cán bộ cách mạng tiền bối với thế giới quan khoa học, lập trường yêu nước mới được hình thành. Họ là những hạt giống "đỏ" của cách mạng Việt Nam để thành lập nên Đảng Cộng sản Việt Nam, phát động cao trào cách mạng 1930 - 1931 và tiến lên cao trào giải phóng dân tộc mà đỉnh cao là Cách mạng tháng Tám 1945 thàng công, mở ra kỷ nguyên mới của dân tộc: độc lập, tự do và chủ nghĩa xã hội.
Ngay sau Cách mạng tháng Tám, Hồ Chí Minh lại chỉ rõ: "Dốt cũng là một loại giặc", "một dân tộc dốt là một dân tộc yếu"(2). "Nay chúng ta đã giành được quyền độc lập. Một trong những công việc phải thực hiện cấp tốc trong lúc này là nâng cao dân trí". Người ký sắc lệnh thành lập Nha bình dân học vụ để trông nom việc học của dân chúng và kêu gọi: "Mọi người Việt Nam phải hiểu biết quyền lợi của mình, bổn phận của mình, phải có kiến thức mới để có thể tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà, và trước hết phải biết đọc, biết viết chữ quốc ngữ"(3). "Vì vậy, tôi đề nghị mở một chiến dịch để chống nạn mù chữ"(4)
Thực hiện lời kêu gọi của Hồ Chí Minh, toàn dân dấy lên phong trào diệt dốt sôi nổi. "Đi học là yêu nước". Đâu đâu cũng có lớp bình dân học vụ. Phong trào này phát triển ngay sau Cách mạng tháng Tám, qua suốt kháng chiến chống Pháp đến những năm đầu miền Bắc hoà bình. Kết quả to lớn của phong trào này là hàng triệu người biết chữ, góp phần đưa cuộc kháng chiến chống Pháp đến thắng lợi.
Miền Bắc giải phóng, nhiệm vụ cách mạng ở thời kỳ mới càng đòi hỏi kiến thức sâu rộng đối với các thế hệ người Việt Nam. Hồ Chí Minh khẳng định: trong hoàn cảnh nào miền Bắc cũng phải được củng cố, phải tiến lên chủ nghĩa xã hội; lúc này nhiệt tình cách mạng không thôi là chưa đủ mà còn phải có kiến thức. Ngành giáo dục của miền Bắc thời kỳ này đã trở thành ngọn cờ đầu trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội. Sau 10 năm miền Bắc được giải phóng, tháng 3/1964, Hồ Chí Minh viết: "Về văn hoá xã hội, dưới thời thực dân Pháp thống trị, 95% dân ta mù chữ, ngày nay 95% dân ta đều biết đọc